1. Εισαγωγή στη Διάρθρωση και τα Προβλήματα της Ελληνικής Οικονομίας

Γιώργος Αλογοσκούφης

_________________________________________________________

Η εισαγωγική αυτή διάλεξη αναφέρεται συνοπτικά σε ορισμένα βασικά στοιχεία αναφορικά με τη σύγχρονη Ελλάδα, την θέση της στον κόσμο, καθώς και σε μία σύνοψη των βασικών διαρθρωτικών και μακροοικονομικών χαρακτηριστικών της ελληνικής οικονομίας.

Η Σύγχρονη Ελλάδα

Η Ελλάδα (επίσημη ονομασία: Ελληνική Δημοκρατία) βρίσκεται στο νοτιότερο άκρο της Βαλκανικής χερσονήσου. Έχει έκταση 132.049 τετραγωνικά χιλιόμετρα και σύμφωνα με την απογραφή του 2021, ο μόνιμος πληθυσμός της ανέρχεται σε 10.482.487 κατοίκους.

Συνορεύει στα βορειοδυτικά με την Αλβανία, στα βόρεια με τη Βόρεια Μακεδονία και τη Βουλγαρία, στα βορειοανατολικά και ανατολικά με την Τουρκία, μέσω εδάφους και θαλάσσης αντίστοιχα. 

Πρωτεύουσα και μεγαλύτερη πόλη της είναι η Αθήνα.

Το κλίμα της είναι εύκρατο μεσογειακό, με περισσότερες από 250 ημέρες ηλιοφάνειας ετησίως. Έχει ακτές στην ανατολική Μεσόγειο και βρέχεται ανατολικά από το Αιγαίο, δυτικά από το Ιόνιο και νότια από το Λιβυκό Πέλαγος. 

Είναι μια ιδιαίτερα ορεινή χώρα και έχει πλήθος νησιών που ανέρχονται σε 2.500, ανάλογα με τα κριτήρια υπολογισμού, με τα 165 έως 227 εξ αυτών να είναι κατοικημένα. Βρίσκεται στην 11η θέση της κατάταξης των χωρών με τη μεγαλύτερη ακτογραμμή, στα 13.676 χιλιόμετρα και κατέχει την 97η θέση στην κατάταξη των χωρών του κόσμου ανάλογα με την έκτασή τους και στην 89η ανάλογα με τον πληθυσμό τους.

Το πολίτευμα της είναι Προεδρευόμενη Δημοκρατία, με βάση το Σύνταγμα της 11ης Ιουνίου του 1975, ενώ είναι μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης από το 1981. Από το 2001 νόμισμά της είναι το ευρώ (EUR).

Η οικονομία της Ελλάδας είναι μία μεικτή οικονομία της αγοράς Δυτικού τύπου. Το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν της (ΑΕΠ) σε $ Ισοδύναμης Αγοραστικής Δύναμης (ΙΑΔ) ισούται $471,4 δισ. (2025) που την κατατάσσει στην 55η θέση παγκοσμίως, ανάμεσα σε 185 οικονομίες. Το κατά κεφαλήν ΑΕΕ της σε $ ΙΑΔ ανέρχεται σε $44.310 (2025) που την κατατάσσει στην 47η θέση παγκοσμίως, ανάμεσα σε 180 οικονομίες. Τα στοιχεία προέρχονται από τη Διεθνή Τράπεζα. 

Η Ελλάδα στον Κόσμο

Η Ελλάδα με έκταση 132,049 χιλιάδες τετραγωνικά χιλιόμετρα καταλαμβάνει μόλις το 0,9 χιλιοστό της χερσαίας επιφάνειας της γης, που ανέρχεται σε περίπου 149 εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα. 

H Ελλάδα των 10,4 εκατομμυρίων κατοίκων καταλαμβάνει μόλις το 1,3 χιλιοστό (0,13%) του παγκόσμιου πληθυσμού, ο οποίος το 2025 ανερχόταν σε 8215 εκατομμύρια (8,2 δισεκατομμύρια).

Το ΑΕΠ της Ελλάδας το 2025 ήταν $281 δισεκατομμύρια. Αντιστοιχούσε μόλις στα 2,4 χιλιοστά (0,24%) του παγκόσμιου ΑΕΠ, το οποίο το 2024 ανερχόταν σε 118350 δισεκατομμύρια (111,35 τρισεκατομμύρια).

Τόσο από εδαφικής, όσο και από πληθυσμιακής και οικονομικής άποψης η Ελλάδα είναι μία μικρή χώρα στα πλαίσια της παγκόσμιας οικονομίας.

Ωστόσο, με κατά κεφαλήν εισόδημα $25360 το 2025, η Ελλάδα ανήκει στις οικονομίες υψηλού εισοδήματος, παρά το γεγονός ότι μετά την κρίση του 2010 και την εφαρμογή των προγραμμάτων των μνημονίων το κατά κεφαλήν εισόδημα της μειώθηκε κατά περίπου 25%. Το μέσο παγκόσμιο κατά κεφαλήν εισόδημα το 2025 ήταν $14244. Κατά συνέπεια το κατά κεφαλήν εισόδημα της Ελλάδας ξεπερνά το μέσο παγκόσμιο κατά κεφαλήν εισόδημα κατά περίπου 78% και καταλαμβάνει την 43η θέση ανάμεσα σε 182 οικονομίες. Με βάση τον δείκτη ανθρώπινης ανάπτυξης (ΔΑΑ) του Ο.Η.Ε (0,908 το 2023), ο οποίος, πλην του κατά κεφαλήν ΑΕΕ βασίζεται και στο προσδόκιμο ζωής και το επίπεδο εκπαίδευσης, η Ελλάδα κατέχει την 34η θέση στην παγκόσμια κατάταξη ανάμεσα σε 193 χώρες.

Επιπλέον, λόγω της συμμετοχής της στην ΕΕ, και της ελληνικής διασποράς, που υπολογίζεται σε επιπλέον 3-6 εκατομμύρια ατόμων ελληνικής καταγωγής, η σημασία της Ελλάδας παγκοσμίως είναι μεγαλύτερη από ότι υποδεικνύουν τα αμιγώς εθνικά μεγέθη της.

Τέλος, η πολιτιστική σημασία της Ελλάδας είναι πολύ μεγάλη, καθώς η Ελλάδα θεωρείται το λίκνο του Δυτικού πολιτισμού, λόγω της κληρονομιάς των αρχαίων Ελλήνων στην νομική και πολιτική σκέψη και τους δημοκρατικούς θεσμούς, στην ανάπτυξη της φιλοσοφίας και της επιστήμης, στα ανθρωποκεντρικά ιδεώδη, στην παιδεία, στις τέχνες, στην αρχιτεκτονική και στην αισθητική.

Η Ελληνική Δημοκρατία και η Ευρωπαϊκή Ένωση

Η Ελλάδα λειτουργεί σήμερα στο πλαίσιο των κανόνων της Ελληνικής Δημοκρατίας, του θεσμικού και πολιτειακού συστήματος που δημιουργήθηκε μετά τη μεταπολίτευση του 1974. 

Το πολίτευμα της είναι Προεδρευόμενη Κοινοβουλευτική Δημοκρατία, και καθορίζεται από το Σύνταγμα της 11ης Ιουνίου του 1975, με μικρές αλλαγές ύστερα από τις αναθεωρήσεις του 1986, 2001, 2008 και 2019.

Ο καταστατικός χάρτης της χώρας περιείχε εξαρχής ευρύ κατάλογο ατομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων και προστασίας του κράτους  δικαίου. Στον οικονομικό και κοινωνικό τομέα, το Σύνταγμα του 1975 είχε μεγάλες διαφορές με το προηγούμενο Σύνταγμα του 1952, καθώς αντανακλούσε μια νέα τότε κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα, και αντιλήψεις που ευνοούσαν την αναδιανομή του εισοδήματος και του πλούτου και την επέκταση της κρατικής οικονομικής δραστηριότητας.

Το Σύνταγμα αυτό, μολονότι ψηφίσθηκε αρχικά μόνο από την τότε κυβερνητική πλειοψηφία, συγκέντρωσε σταδιακά κατά την εφαρμογή του ευρεία αποδοχή εκ μέρους όλων των πολιτικών δυνάμεων της χώρας.

Από την 1η Ιανουαρίου του 1981 η Ελλάδα είναι μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης και από την 1η Ιανουαρίου του 2001 είναι μέλος της ζώνης του ευρώ.

Η συμμετοχή της χώρας στην Ευρωπαϊκή Ένωση συνεπάγεται σημαντικούς περιορισμούς των κυριαρχικών δικαιωμάτων της, όπως άλλωστε συμβαίνει για όλες τις χώρες-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Κύρια Διαρθρωτικά Χαρακτηριστικά της Ελληνικής Οικονομίας

Η διατηρήσιμη άνοδος του βιοτικού επιπέδου της χώρας εξαρτάται από το τι παράγει, πόσο αποτελεσματικά το παράγει και κατά πόσον οι επιχειρήσεις της μπορούν να ανταγωνιστούν στις διεθνείς αγορές. Η παραγωγική σύνθεση, το μικρό μέγεθος των επιχειρήσεων, η περιορισμένη επενδυτική ένταση, η γήρανση, η αναντιστοιχία δεξιοτήτων και τα θεσμικά εμπόδια συνθέτουν ένα σύστημα αλληλοεξαρτώμενων περιορισμών. Η αντιμετώπισή τους απαιτεί συνεκτική πολιτική με διάρκεια.

1. Υψηλό Μερίδιο Υπηρεσιών, Χαμηλό Μερίδιο της Μεταποίησης στη Συνολική Παραγωγή.

Το πρώτο χαρακτηριστικό είναι το υψηλό μερίδιο των υπηρεσιών στη συνολική παραγωγή και το χαμηλό μερίδιο της μεταποίησης σε σχέση με τις υπόλοιπες χώρες της ΕΕ.

Το 2024 ο τριτογενής τομέας αντιπροσώπευε το 78,4% της ελληνικής ακαθάριστης προστιθέμενης αξίας, έναντι 73,3% στην ΕΕ-27. Ο πρωτογενής τομέας παρήγε το 4,3%, έναντι 1,8% στην ΕΕ, ενώ ο δευτερογενής, μαζί με τις κατασκευές, το 17,3%, έναντι 24,9% στην ΕΕ. Η μεταποίηση ειδικότερα αντιπροσώπευε το 10,4% της ελληνικής προστιθέμενης αξίας, έναντι 16,1% στην ΕΕ.

Η Ελλάδα εμφανίζει επομένως μεγαλύτερη βαρύτητα της γεωργίας και των υπηρεσιών, αλλά μικρότερη βιομηχανική βάση. Τα ποσοστά αυτά αφορούν την προστιθέμενη αξία σε τρέχουσες τιμές και επηρεάζονται τόσο από τους όγκους παραγωγής όσο και από τις σχετικές τιμές.

Η κυριαρχία των υπηρεσιών δεν αποτελεί από μόνη της μειονέκτημα. Η ναυτιλία και ο τουρισμός είναι ισχυρές εξαγωγικές δραστηριότητες, ενώ οι ψηφιακές, επιστημονικές και επαγγελματικές υπηρεσίες μπορούν να δημιουργούν υψηλή προστιθέμενη αξία. Η αδυναμία βρίσκεται στην περιορισμένη διαφοροποίηση και στην ανεπαρκή ανάπτυξη περισσότερων διεθνώς ανταγωνιστικών δραστηριοτήτων. Το εμπόριο, οι υπηρεσίες προς την εγχώρια αγορά και οι δραστηριότητες ακινήτων έχουν σημαντική θέση, αλλά έχουν πολύ μικρή συμβολή στα έσοδα από το εξωτερικό.

Οι υπηρεσίες κυριαρχούν πλέον σε όλες τις ευρωπαϊκές οικονομίες. Αυτό που ξεχωρίζει την Ελλάδα είναι ο συνδυασμός ενός ιδιαίτερα μεγάλου τριτογενούς τομέα με σχετικά περιορισμένη μεταποίηση και υψηλή, για τα ευρωπαϊκά δεδομένα, απασχόληση στη γεωργία. 

Χρειάζεται επίσης προσοχή στις ταξινομήσεις: οι κατασκευές ανήκουν στον δευτερογενή τομέα, ενώ οι δραστηριότητες ακίνητης περιουσίας στις υπηρεσίες. Η αύξηση των τελευταίων δεν ισοδυναμεί κατ’ ανάγκην με ανάλογη αύξηση της παραγωγικής δυναμικότητας.

Η περιορισμένη παραγωγική διαφοροποίηση συνδέεται με την εξωτερική ευπάθεια της οικονομίας. Όταν η κατανάλωση και οι επενδύσεις αυξάνονται, ενισχύεται η ζήτηση για εισαγόμενα αγαθά, εξοπλισμό και ενέργεια και επιδεινώνεται το εξωτερικό ισοζύγιο.

2. Μικρό Μέγεθος Επιχειρήσεων.

Το δεύτερο χαρακτηριστικό είναι το μικρό μέγεθος των επιχειρήσεων. Η ιδιαιτερότητα της Ελλάδας δεν είναι απλώς ότι διαθέτει πολλές μικρές επιχειρήσεις — αυτό συμβαίνει σε όλη την Ευρώπη. Είναι ότι δυσανάλογα μεγάλο μέρος της απασχόλησης συγκεντρώνεται στις χαμηλής παραγωγικότητας πολύ μικρές επιχειρήσεις, ενώ οι μεγαλύτερες, που έχουν και πολύ μεγαλύτερη παραγωγικότητα, έχουν περιορισμένο βάρος.

Από τα στοιχεία προκύπτει ότι οι πολύ μικρές και μικρές επιχειρήσεις στην Ελλάδα απασχολούν το 71,4% του συνόλου των απασχολουμένων, έναντι 48,7% για το μέσο όρο της ΕΕ. Αντίστοιχα, οι μεγάλες επιχειρήσεις στην Ελλάδα απασχολούν μόλις το το 15,4% του συνόλου των απασχολουμένων, έναντι 36,3% για το μέσο όρο της ΕΕ.

Το άθροισμα των πολύ μικρών και μικρών επιχειρήσεων που απασχολούν το 71,4% του συνόλου των εργαζόμενων έχει μέση παραγωγικότητα 1,7 φορές μικρότερη από το σύνολο της οικονομίας. Από την άλλη, το άθροισμα των μεσαίων και μεγάλων επιχειρήσεων, που απασχολούν το 28,6% του συνόλου των εργαζόμενων, έχει μέση παραγωγικότητα διπλάσια από το σύνολο της οικονομίας.

Οι πολύ μικρές και οικογενειακές επιχειρήσεις προσφέρουν ευελιξία, δημιουργούν θέσεις εργασίας και διατηρούν οικονομική δραστηριότητα σε ολόκληρη τη χώρα. Συχνά, όμως, δυσκολεύονται να αναλάβουν το κόστος εξειδικευμένης διοίκησης, τεχνολογικής αναβάθμισης, πιστοποιήσεων και παρουσίας στο εξωτερικό. Ένα πληροφοριακό σύστημα, ένα τμήμα εξαγωγών ή ένα πρόγραμμα κατάρτισης έχουν σταθερό κόστος που επιβαρύνει περισσότερο μια μικρή μονάδα.

Μια μετακίνηση εργαζόμενων από πολύ μικρές και μικρές επιχειρήσεις σε μεσαίες και μεγάλες επιχειρήσεις ασφαλώς και θα οδηγούσε σε αύξηση της συνολικής παραγωγικότητας της οικονομίας. Το ερώτημα είναι πως μπορεί να επιτευχθεί κάτι τέτοιο. Μια τέτοια μετακίνηση μπορεί να επιτευχθεί μέσω της επέκτασης των υφιστάμενων μεσαίων και μεγάλων επιχειρήσεων, της μεγέθυνσης των μικρότερων και της εισόδου νέων επιχειρήσεων που αναπτύσσονται γρήγορα. Το ζητούμενο, όμως, από οικονομική άποψη, είναι η μετακίνηση της εργασίας προς παραγωγικότερες χρήσεις.

Το μεγαλύτερο μέγεθος είναι συχνά αποτέλεσμα και μέσο αυτής της διαδικασίας, χωρίς να αποτελεί από μόνο του εγγύηση παραγωγικότητας. Το μέγεθος δεν καθορίζει μόνο του την παραγωγικότητα. Τεχνολογικοί και κλαδικοί παράγοντες μπορούν να αντισταθμίσουν τα μειονεκτήματα της μικρής κλίμακας. Η πρόκληση είναι να αρθούν τα εμπόδια που εμποδίζουν τις παραγωγικές επιχειρήσεις να επενδύσουν, να συνεργαστούν, να εξάγουν και να μεγαλώσουν.

3. Πολύ Χαμηλές Επενδύσεις Παγίου Κεφαλαίου και Ακόμη Χαμηλότερες Αποταμιεύσεις

Το τρίτο χαρακτηριστικό είναι οι χαμηλές επενδύσεις και οι ακόμη χαμηλότερες αποταμιεύσεις. Ο συνδυασμός χαμηλών επενδύσεων και ακόμη χαμηλότερων αποταμιεύσεων σε σχέση με το ΑΕΠ, αποτελεί διπλή αδυναμία της ελληνικής οικονομίας: περιορίζει την επέκταση της παραγωγικής της βάσης και ταυτόχρονα δημιουργεί ανάγκη εξωτερικής χρηματοδότησης. Η χώρα επενδύει ανεπαρκώς για να αναπτύσσεται και να συγκλίνει γρήγορα με τις προηγμένες ευρωπαϊκές οικονομίες, αλλά αποταμιεύει ακόμη λιγότερο από όσο απαιτείται για να χρηματοδοτήσει αυτές τις επενδύσεις.

Η Ελλάδα έχει το δεύτερο χαμηλότερο ποσοστό επενδύσεων παγίου κεφαλαίου στην ΕΕ, μετά το Λουξεμβούργο. Το 2025 διαμορφώθηκε στο 16,9% του ΑΕΠ, έναντι 21,4% στην ΕΕ. Υπολείπεται του ευρωπαϊκού συνόλου κατά 4,5 ποσοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ. Η υστέρηση στην αποταμίευση είναι πολύ μεγαλύτερη: η Ελλάδα εμφανίζει το χαμηλότερο ποσοστό στην ΕΕ, με αποταμιεύσεις στο 11,7% του ΑΕΠ, έναντι 24,4% στην ΕΕ. Το ποσοστό των αποταμιεύσεων είναι χαμηλότερο από το σύνολο της ΕΕ κατά 12,7 εκατοστιαίες μονάδες.  Ως αποταμίευση νοείται εδώ η συνολική εθνική αποταμίευση—νοικοκυριών, επιχειρήσεων και γενικής κυβέρνησης— και όχι μόνο η αποταμίευση των νοικοκυριών ή η μεταβολή των τραπεζικών καταθέσεων. Και τα δύο μεγέθη είναι ακαθάριστα, δηλαδή πριν αφαιρεθούν οι αποσβέσεις.

Σε σχέση με την προ κρίσης περίοδο, το σημερινό ανισοζύγιο αποταμιεύσεων–επενδύσεων προέρχεται κυρίως από τον ιδιωτικό τομέα. Οι επιχειρηματικές επενδύσεις ανακάμπτουν, ενώ η ιδιωτική αποταμίευση δεν ακολουθεί επαρκώς. Η δημοσιονομική βελτίωση έχει περιορίσει την προηγούμενη επιβάρυνση από το Δημόσιο, χωρίς να εξαλείψει την εξωτερική ανισορροπία.

Εκτός από το ύψος των επενδύσεων, σημασία έχει και η σύνθεση τους. Οι κατοικίες, οι τουριστικές εγκαταστάσεις και τα έργα υποδομής έχουν διαφορετικές επιδράσεις από τον βιομηχανικό εξοπλισμό, το λογισμικό, την έρευνα και την οργανωτική αναβάθμιση. Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι επενδύσεις που επιτρέπουν στις επιχειρήσεις να παράγουν πιο ανταγωνιστικά προϊόντα, να μειώνουν κόστος και να προσεγγίζουν νέες αγορές. Το ΔΝΤ επισημαίνει ότι το ελληνικό απόθεμα κεφαλαίου πληροφορικής, ιδίως λογισμικού και βάσεων δεδομένων, υστερεί έναντι των εταίρων της ζώνης του ευρώ. Η τεχνολογία, πάντως, αποδίδει όταν συνοδεύεται από κατάλληλη οργάνωση και εργαζομένους που μπορούν να την αξιοποιήσουν.

4. Χαμηλή Παραγωγικότητα και Εξωστρέφεια

Το τέταρτο διαρθρωτικό χαρακτηριστικό της ελληνικής οικονομίας είναι η χαμηλή συνολική παραγωγικότητα των συντελεστών, ιδίως της εργασίας, και η χαμηλή της εξωστρέφεια. Η χαμηλή παραγωγικότητα και η περιορισμένη εξωστρέφεια της ελληνικής οικονομίας είναι αλληλένδετες αδυναμίες. Η χαμηλή παραγωγικότητα δυσκολεύει την είσοδο στις διεθνείς αγορές, ενώ η περιορισμένη πρόσβαση σε αυτές στερεί από τις επιχειρήσεις ευκαιρίες μεγέθυνσης, εξειδίκευσης και τεχνολογικής αναβάθμισης.

Για συγκρίσεις παραγωγικότητας της εργασίας μεταξύ χωρών, καταλληλότερος δείκτης είναι το ΑΕΠ ανά ώρα εργασίας σε ισοτιμίες αγοραστικής δύναμης. Το 2025, το ελληνικό ΑΕΠ ανά ώρα εργασίας σε ισοτιμίες αγοραστικής ήταν μόλις το 54,4% του αντίστοιχου μέσου όρου της ΕΕ, το χαμηλότερο όλων των χωρών της ΕΕ για τις οποίες υπήρχαν τα σχετικά στοιχεία. Η ελληνική ωριαία παραγωγικότητα αντιστοιχούσε περίπου στο 92,4% της βουλγαρικής, το 81,6% της πορτογαλικής, στο 57,2% της ισπανικής και στο 56,6% της ιταλικής.

Η χαμηλή παραγωγικότητα αποτελεί το αποτέλεσμα αλλά και την αιτία πολλών από τις υπόλοιπες διαρθρωτικές αδυναμίες. Μια επιχείρηση με χαμηλή παραγωγικότητα δυσκολεύεται να πληρώνει υψηλότερους μισθούς, να χρηματοδοτεί επενδύσεις και να αντέχει τον διεθνή ανταγωνισμό. Παράλληλα, οι χαμηλές επενδύσεις διατηρούν την παραγωγικότητά της χαμηλή. Η αύξηση της παραγωγικότητας απαιτεί καλύτερη χρήση τόσο του φυσικού όσο και του ανθρώπινου κεφαλαίου. Δεν προκύπτει μόνο από πιο εντατική εργασία, αλλά από αποτελεσματικότερες διαδικασίες, καλύτερη διοίκηση, εξειδίκευση και διάδοση της γνώσης.

Για συγκρίσεις εξωστρέφειας μεταξύ χωρών ένας σημαντικός δείκτης είναι το ποσοστό των εξαγωγών αγαθών και υπηρεσιών στο ΑΕΠ. Στην Ελλάδα οι εξαγωγές αγαθών και υπηρεσιών αντιστοιχούσαν το 2025 στο 39,5% του ΑΕΠ το 2025, έναντι 49,6% στην ΕΕ-27. Η Ελλάδα υστερούσε κατά 10 ποσοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ σε σχέση με την ΕΕ, και κατατασσόταν 23η μεταξύ των 27 κρατών-μελών, με βάση αυτόν τον δείκτη.

Επιπλέον, η χαμηλότερη συνολική εξαγωγική ένταση της Ελλάδας εντοπίζεται κυρίως στα αγαθά, όπου η χώρα έχει το χαμηλότερο ποσοστό εξαγωγών στην ΕΕ. Η ισχυρότερη παρουσία των υπηρεσιών αντισταθμίζει μέρος αυτής της διαφοράς. Στην Ελλάδα το 2025, οι εξαγωγές αγαθών αντιστοιχούσαν στο 19,0% του ΑΕΠ και οι εξαγωγές υπηρεσιών στο 20,4%. Στην ΕΕ-27, τα αντίστοιχα ποσοστά ήταν 32,9% και 16,8%.

Παρά το ότι η Ελλάδα διαθέτει σημαντικούς εξαγωγικούς κλάδους και έχει βελτιώσει τις εξαγωγικές της επιδόσεις, η διεθνώς ανταγωνιστική παραγωγική της βάση παραμένει ανεπαρκής, προκειμένου να στηρίζει υψηλά εισοδήματα και διατηρήσιμη εξωτερική ισορροπία.

5. Αναντιστοιχία δεξιοτήτων-αναγκών αγοράς εργασίας.

Ένα πέμπτο διαρθρωτικό πρόβλημα της ελληνικής οικονομίας είναι η αναντιστοιχία ανάμεσα στις γνώσεις και τις δεξιότητες του εργατικού δυναμικού και στις θέσεις εργασίας που δημιουργεί η παραγωγική της δομή. Η αναντιστοιχία αυτή έχει δύο όψεις: επιχειρήσεις δυσκολεύονται να βρουν προσωπικό με συγκεκριμένες ειδικότητες, ενώ εργαζόμενοι με υψηλά εκπαιδευτικά προσόντα απασχολούνται σε θέσεις που δεν τα αξιοποιούν. Το πρόβλημα, επομένως, αφορά τόσο την ανάπτυξη κατάλληλων δεξιοτήτων όσο και τη δημιουργία παραγωγικών δραστηριοτήτων που μπορούν να τις χρησιμοποιήσουν.

Μια σειρά από δείκτες τεκμηριώνουν ότι η Ελλάδα χαρακτηρίζεται από μεγάλα προβλήματα αντιστοίχησης δεξιοτήτων του εργατικού δυναμικού και αναγκών αγοράς εργασίας. Το 2025, η ανεργία στην Ελλάδα, παρά την πρόσφατη πτώση της, διαμορφώθηκε στο 8,9% του εργατικού δυναμικού, έναντι 6% στην ΕΕ-27. Η γεωγραφική διάσταση είναι ουσιώδης. Το 2025, η ανεργία έφθανε το 15,3% στη Δυτική Μακεδονία, το 11,7% στην Κεντρική Μακεδονία και το 10,6% στην Ανατολική Μακεδονία και Θράκη, έναντι 8,1% στην Αττική, 7,3% στο Νότιο Αιγαίο και 5,1% στην Κρήτη. Η ανεπαρκής αξιοποίηση των εκπαιδευτικών προσόντων αποτελεί μια δεύτερη, διακριτή αδυναμία. Το 2025, το 31,4% των εργαζόμενων πτυχιούχων ηλικίας 20–64 ετών στην Ελλάδα απασχολούνταν σε επαγγέλματα χαμηλότερου απαιτούμενου εκπαιδευτικού επιπέδου, έναντι 21,4% στην ΕΕ. Η δυσκολία εμφανίζεται ήδη κατά τη μετάβαση από την εκπαίδευση στην εργασία. Το 2025, εργαζόταν το 62,4% των πρόσφατων αποφοίτων στην Ελλάδα, έναντι 82,9% στην ΕΕ. Η σύνδεση της επαγγελματικής εκπαίδευσης με την πρακτική εμπειρία παραμένει επίσης ασθενής. Το 2025, το 25,8% των πρόσφατων αποφοίτων επαγγελματικής εκπαίδευσης στην Ελλάδα είχε εμπειρία μάθησης σε χώρο εργασίας, έναντι 66% στην ΕΕ. Οι ψηφιακές δεξιότητες αποτελούν επιπλέον πεδίο υστέρησης. Το 2025, περίπου το 51% του πληθυσμού ηλικίας 16–74 ετών στην Ελλάδα διέθετε τουλάχιστον βασικές ψηφιακές δεξιότητες, έναντι 60,4% στην ΕΕ. Η ανανέωση των γνώσεων μετά την αρχική εκπαίδευση παραμένει περιορισμένη. Το 2025, μόλις το 5,2% των ενηλίκων ηλικίας 25–64 ετών στην Ελλάδα συμμετείχε σε εκπαίδευση ή κατάρτιση κατά τις προηγούμενες τέσσερις εβδομάδες, έναντι 13,7% στην ΕΕ — το χαμηλότερο ποσοστό μεταξύ των κρατών-μελών. Ευθύνη έχουν και οι επιχειρήσεις. Στην τελευταία διαθέσιμη συγκρίσιμη έρευνα συνεχιζόμενης επαγγελματικής κατάρτισης, με έτος αναφοράς το 2020, μόνο το 17,8% των ελληνικών επιχειρήσεων με τουλάχιστον δέκα απασχολουμένους παρείχε κάποια μορφή κατάρτισης, έναντι 67,4% στην ΕΕ.

Οι διαθέσιμοι εργαζόμενοι μπορεί να μην έχουν τις απαιτούμενες τεχνικές ή ψηφιακές γνώσεις, να βρίσκονται σε διαφορετικές περιοχές ή να μην μπορούν να αποδεχθούν τις προσφερόμενες συνθήκες. Οι ελλείψεις προσωπικού πρέπει επομένως να εξετάζονται μαζί με τους μισθούς, τη στέγαση, την εποχικότητα και τις προοπτικές εξέλιξης. Ο ΟΟΣΑ επισημαίνει ότι οι ελλείψεις εργατικού δυναμικού και οι αναντιστοιχίες δεξιοτήτων περιορίζουν την οικονομική επίδοση, ενώ η επαγγελματική κατάρτιση και η συμβουλευτική προς ανέργους χρειάζονται ενίσχυση.

Η εκπαίδευση δεν πρέπει να προσαρμόζεται μόνο στις σημερινές κενές θέσεις. Χρειάζεται να προσφέρει γνώσεις που επιτρέπουν στους εργαζομένους να μαθαίνουν και να μετακινούνται σε νέες δραστηριότητες. Η τεχνική εκπαίδευση, η μαθητεία και η συνεργασία επιχειρήσεων με εκπαιδευτικά ιδρύματα μπορούν να μειώνουν το χάσμα μεταξύ σπουδών και αγοράς εργασίας. Η διά βίου κατάρτιση πρέπει να αξιολογείται με βάση τις δεξιότητες που αποκτώνται και την επαγγελματική εξέλιξη, όχι μόνο τον αριθμό συμμετεχόντων. Οι επιχειρήσεις έχουν επίσης ευθύνη να επενδύουν στο προσωπικό τους. Χωρίς ελκυστικές θέσεις, η εκπαίδευση μπορεί να ενισχύει τη μετανάστευση ειδικευμένων εργαζομένων αντί να αναβαθμίζει την εγχώρια παραγωγή.

6. Γήρανση και Συρρίκνωση του Πληθυσμού

Το έκτο διαρθρωτικό χαρακτηριστικό της ελληνικής οικονομίας είναι η προϊούσα γήρανση και συρρίκνωση του ελληνικού πληθυσμού. Πρόκειται για δύο αλληλένδετες αλλά διαφορετικές δημογραφικές μεταβολές. Η πρώτη σημαίνει αύξηση του μεριδίου των μεγαλύτερων ηλικιών· η δεύτερη μείωση του συνολικού αριθμού κατοίκων. Και οι δύο συνδέονται με τη μακροχρόνια χαμηλή γονιμότητα, ενώ η γήρανση αντανακλά επίσης τη θετική εξέλιξη της μακροζωίας. Η μετανάστευση μπορεί να επιταχύνει ή να επιβραδύνει αυτές τις τάσεις.

Η ελληνική ιδιαιτερότητα είναι ότι η ηλικιακή σύνθεση είναι ήδη δυσμενέστερη από την ευρωπαϊκή και οι θάνατοι υπερβαίνουν τις γεννήσεις σε μεγαλύτερη αναλογία. Ωστόσο, οι πρόσφατες μεταναστευτικές εισροές περιορίζουν σημαντικά τη συνολική πληθυσμιακή μείωση.

Τα στοιχεία αναδεικνύουν τρεις ουσιαστικές διαφορές από την ΕΕ:

1. Η Ελλάδα έχει λιγότερα παιδιά και περισσότερους ηλικιωμένους αναλογικά. Αντιστοιχούν περίπου 185 άτομα ηλικίας 65+ σε κάθε 100 παιδιά κάτω των 15 ετών, έναντι περίπου 153 στην ΕΕ.
2. Η φυσική μείωση είναι εντονότερη. Οι θάνατοι στην Ελλάδα είναι περίπου 1,85 φορές οι γεννήσεις, έναντι 1,39 στην ΕΕ.
3. Η μετανάστευση αντισταθμίζει σχεδόν, αλλά όχι πλήρως, τη φυσική μείωση στην Ελλάδα. Στην ΕΕ την υπερκαλύπτει, επιτρέποντας ακόμη αύξηση του συνολικού πληθυσμού.

Η γήρανση και η συρρίκνωση του πληθυσμού σε ηλικία εργασίας περιορίζουν τη διαθέσιμη προσφορά εργασίας και μεταβάλλουν τις κοινωνικές ανάγκες. Αυξάνεται η ζήτηση για υπηρεσίες υγείας και φροντίδας, ενώ δυσκολεύει η στελέχωση επιχειρήσεων σε ορισμένες περιοχές. 

Η προσαρμογή απαιτεί πολιτικές με μακροχρόνια αποτελέσματα. Η στήριξη των οικογενειών, η πρόσβαση σε κατοικία και οι υπηρεσίες φροντίδας επηρεάζουν τις αποφάσεις για εργασία και τεκνοποίηση. Η μεγαλύτερη συμμετοχή των γυναικών στην απασχόληση μπορεί να διευρύνει το εργατικό δυναμικό, εφόσον περιοριστούν πρακτικά εμπόδια. Οι μεγαλύτεροι εργαζόμενοι χρειάζονται ευκαιρίες αναβάθμισης δεξιοτήτων και συνθήκες εργασίας συμβατές με τις δυνατότητές τους. Η επιστροφή ανθρώπων που μετανάστευσαν προϋποθέτει ελκυστικές επαγγελματικές προοπτικές. Η οργανωμένη ένταξη μεταναστών μπορεί επίσης να καλύπτει ανάγκες, με αναγνώριση προσόντων και νόμιμη απασχόληση. Καμία από αυτές τις επιλογές δεν αρκεί μόνη της· μαζί μπορούν να μετριάσουν τις πιέσεις.

7. Υψηλά Θεσμικά εμπόδια στην Επιχειρηματικότητα και τις Επενδύσεις.

Το έβδομο διαρθρωτικό χαρακτηριστικό της ελληνικής οικονομίας αφορά στα υψηλά θεσμικά εμπόδια στην επιχειρηματικότητα και στις επενδύσεις. Τα κύρια θεσμικά εμπόδια στην Ελλάδα είναι η αργή επίλυση διαφορών, η πολυπλοκότητα και η αβεβαιότητα των κανόνων, οι δυσκολίες αδειοδότησης και χωροθέτησης, οι περιορισμοί στον ανταγωνισμό και οι αδυναμίες στην ακεραιότητα και αποτελεσματικότητα της διοίκησης. Η σημασία τους έγκειται στο ότι αυξάνουν το κόστος και τον κίνδυνο μιας επένδυσης, συχνά πριν ακόμη αρχίσει η παραγωγή.

Οι υφιστάμενοι δείκτες τεκμηριώνουν ότι τα θεσμικά εμπόδια αυξάνουν το κόστος έναρξης και επέκτασης μιας επιχείρησης, παρατείνουν τον χρόνο μέχρι να αποδώσει μια επένδυση, αυξάνουν την απαιτούμενη απόδοση για την ανάληψη κινδύνου, και δυσκολεύουν την είσοδο νέων ανταγωνιστών και την ανακατανομή κεφαλαίων προς παραγωγικότερες επιχειρήσεις. Για παράδειγμα, στην Ελλάδα ο εκτιμώμενος χρόνος διεκπεραίωσης αμφισβητούμενων αστικών και εμπορικών υποθέσεων σε πρώτο βαθμό είναι 737 ημέρες, μακράν ο μεγαλύτερος στην ΕΕ-27. Σε έρευνα του 2025, το 89% των επιχειρήσεων θεωρούσε τις επιχειρηματικές ρυθμίσεις εμπόδιο στις επενδύσεις, έναντι 69% στην ΕΕ-27. Σε πιο πρόσφατη έρευνα, 79% των επιχειρήσεων στην Ελλάδα θεωρούν τη διαφθορά πρόβλημα για την επιχειρηματική τους δραστηριότητα, έναντι 37% στην ΕΕ-27. Στις δημόσιες συμβάσεις, ο μέσος χρόνος λήψης απόφασης ανάθεσης είναι στην Ελλάδα 125 μέρες, έναντι 74 ημερών στην ΕΕ-27.

Το βάρος είναι αναλογικά μεγαλύτερο για τις μικρές επιχειρήσεις, που διαθέτουν λιγότερους διοικητικούς, οικονομικούς και νομικούς πόρους. Οι αλλαγές στη δικαιοσύνη και η ψηφιοποίηση διαδικασιών μπορούν να βοηθήσουν, αλλά η οικονομική τους αξία θα κριθεί από την πραγματική μείωση καθυστερήσεων και αβεβαιότητας.

Η χωροταξία αποτελεί ιδιαίτερα σημαντική πλευρά αυτής της θεσμικής υποδομής. Σαφείς χρήσεις γης, αξιόπιστα στοιχεία ιδιοκτησίας και συνεπείς περιβαλλοντικοί κανόνες επιτρέπουν τον σχεδιασμό επενδύσεων και περιορίζουν τις συγκρούσεις. Η απλούστευση χρειάζεται να συνοδεύεται από αποτελεσματικό έλεγχο, ώστε η προστασία του περιβάλλοντος και η ασφάλεια να διασφαλίζονται. Η ψηφιοποίηση μπορεί να μειώνει επαφές και δικαιολογητικά, αλλά αποδίδει περισσότερο όταν ανασχεδιάζονται οι ίδιες οι διαδικασίες. Αν μια πολύπλοκη αλληλουχία εγκρίσεων μεταφερθεί αυτούσια σε ηλεκτρονική πλατφόρμα, το ουσιαστικό εμπόδιο μπορεί να παραμένει. Η ποιότητα της διοίκησης μετριέται τελικά από την ταχύτητα, τη συνέπεια και τη διαφάνεια των αποφάσεών της.

Πρόσφατες Μακροοικονομικές Επιδόσεις και Ανισορροπίες της Ελληνικής Οικονομίας

Η πρόσφατη εικόνα αναφορικά με τα μακροοικονομικά μεγέθη της ελληνικής οικονομίας συνδυάζει πρόοδο και επίμονες ανισορροπίες. Σύμφωνα με την εαρινή πρόβλεψη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής του Μαΐου 2026, το πραγματικό ΑΕΠ αυξήθηκε κατά 2,1% το 2025, η ανεργία διαμορφώθηκε στο 8,9%, το ισοζύγιο της γενικής κυβέρνησης είχε πλεόνασμα 1,7% του ΑΕΠ και το δημόσιο χρέος υποχώρησε στο 146,1% του ΑΕΠ. Την ίδια χρονιά, το έλλειμμα τρεχουσών συναλλαγών ήταν περίπου 6% του ΑΕΠ.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προβλέπει επιβράδυνση της ανάπτυξης στο 1,8% το 2026, ενώ ο πληθωρισμός και το εξωτερικό έλλειμμα παραμένουν πηγές αβεβαιότητας. Τα στοιχεία του 2025 είναι εκτιμήσεις για τις πραγματοποιημένες επιδόσεις Για το 2026 και το 2027 είναι προβλέψεις και ενδέχεται να αναθεωρηθούν.

Στον επισυναπτόμενο Πίνακα περιέχονται οι τελευταίες μακροοικονομικές εκτιμήσεις και προβλέψεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Ελλάδα, την Ευρωζώνη (ΕΖ) και την Ευρωπαϊκή Ένωση των 27.

Τρέχουσες Μακροοικονομικές Εκτίμησεις-Προβλέψεις Ευρωπαϊκής Επιτροπής

	2025	2026	2027
Ποσοστό Μεγέθυνσης ΑΕΠ
Ελλάδα	2,1%	1,8%	1,6%
Ευρωζώνη(ΕΖ)	1,4%	0,9%	1,2%
Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ)	1,6%	1,1%	1,4%
Ποσοστό Πληθωρισμού
Ελλάδα	2,5%	3,7%	2,4%
Ευρωζώνη(ΕΖ)	2,1%	3.0%	2.3%
Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ)	2,5%	3.1%	2,4%
Ποσοστό Ανεργίας
Ελλάδα	8,8%	8,2%	7,8%
Ευρωζώνη(ΕΖ)	6,3%	6,4%	6,4%
Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ)	6,0%	6,0%	6,0%
Τρέχον Εξωτερικό Ισοζύγιο
Ελλάδα	-5,7%	-6,8%	-5,8%
Ευρωζώνη(ΕΖ)	2,5%	1,8%	1,7%
Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ)	2,4%	1,7%	1,6%
Δημόσιο Χρέος
Ελλάδα	146,1%	140,7%	134,4%
Ευρωζώνη(ΕΖ)	88,8%	90,2%	91,2%
Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ)	82,8%	84,2%	85,3%

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις και τις προβλέψεις αυτές, οι πρόσφατες μακροοικονομικές επιδόσεις και ανισορροπίες της ελληνικής οικονομίας έχουν ως εξής:

1. Θετική αλλά Ιστορικά Χαμηλή Ανάπτυξη με τάση επιβράδυνσης.

Το πραγματικό ΑΕΠ αυξήθηκε κατά 2,1% το 2025. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προέβλεπε τον Μάιο του 2026 ρυθμό 1,8% για το 2026 και 1,6% για το 2027, καθώς εξασθενεί και η ώθηση του Ταμείου Ανάκαμψης. Αντίστοιχες εξελίξεις προβλέπονται και για το κατά κεφαλήν πραγματικό ΑΕΠ. Τα αντίστοιχα ποσοστά για το μέσο όρο των χωρών της Ευρωζώνης και της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι αρκετά χαμηλότερα. Σε κάθε περίπτωση τα ποσοστά οικονομικής μεγέθυνσης είναι ιστορικά χαμηλά, τόσο για την Ελλάδα όσο και για την ΕΖ και την ΕΕ.

2. Αυξημένος αλλά Ιστορικά Χαμηλός Πληθωρισμός.

Ο πληθωρισμός με βάση τον ΔΤΚ ήταν το 2025 ίσος με 2,5%. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προέβλεπε τον Μάιο του 2026 αύξηση του πληθωρισμού στο 3,7% για το 2026 και επάνοδο στο 2,4% για το 2027. Ο πληθωρισμός είναι αυξημένος σε σχέση με την περίοδο πριν το 2022, όταν σημειώθηκε σημαντική αύξηση του διεθνούς και του ευρωπαϊκού πληθωρισμού. Ωστόσο, ο ελληνικός πληθωρισμός, αν και ιστορικά χαμηλός, παραμένει υψηλότερος από το μέσο όρο της ΕΖ και της ΕΕ.

3. Υψηλή αλλά Μειούμενη Ανεργία.

Η μέση ανεργία είχε μειωθεί στο 8,8% το 2025, παραμένοντας πάντως πάνω από τον μέσο όρο της ΕΖ και της ΕΕ. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προέβλεπε τον Μάιο του 2026 συνεχιζόμενες μειώσεις, στο 8,2% για το 2026 και 7,8% για το 2027.

4. Δημοσιονομικά Πλεονάσματα με Υψηλό αλλά Μειούμενο Δημόσιο Χρέος.

Το πλεόνασμα της γενικής κυβέρνησης ήταν 1,7% του ΑΕΠ το 2025, ενώ το δημόσιο χρέος είχε μειωθεί στο 146,1% του ΑΕΠ. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προβλέπει περαιτέρω μείωση του δημοσίου χρέους στο 140,7% του ΑΕΠ το 2026 και στο 134,4% το 2027. Η πορεία του είναι πτωτική, αλλά το επίπεδό του απαιτεί συνετή πολιτική. Το δημόσιο χρέος ως ποσοστό του ΑΕΠ παραμένει σημαντικά υψηλότερο από το μέσο όρο των χωρών της ΕΖ και της ΕΕ, παρά την ελαφρά αυξητική τάση τους.

5. Επίμονο Εξωτερικό ‘Ελλειμμα.

Το έλλειμμα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών ήταν 5,7% του ΑΕΠ το 2025, παρά τις ισχυρές εισπράξεις από τον τουρισμό. Αντανακλά τη χαμηλή εγχώρια αποταμίευση, τη μεγάλη εισαγωγική εξάρτηση και την ανάγκη για εξαγωγές με περισσότερη εγχώρια προστιθέμενη αξία. Επιπλέον, σύμφωνα με τις προβλέψεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, το έλλειμμα αναμένεται να διευρυνθεί στο 6,8% του ΑΕΠ κατά το 2026, πριν επανέλθει στο επίπεδο του 5,8% του ΑΕΠ το 2027. Το έλλειμμα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών παραμένει η βασική μακροοικονομική ανισορροπία της ελληνικής οικονομίας. Οι χώρες της ΕΖ και της ΕΕ κατά μέσο όρο παρουσιάζουν πλεονάσματα, καθιστώντας ακόμη πιο επιτακτική την ανάγκη αντιμετώπισης της ελληνικής ανισορροπίας.

6. Πιο Υγιές Τραπεζικό Σύστημα, με Εκκρεμότητες.

Οι τραπεζικοί ισολογισμοί έχουν βελτιωθεί σημαντικά, αλλά η διευθέτηση παλαιών προβληματικών ιδιωτικών οφειλών και η χρηματοδότηση μικρότερων επιχειρήσεων παραμένουν ζητήματα.

Η συνύπαρξη δημοσιονομικής βελτίωσης και εξωτερικού ελλείμματος δείχνει γιατί δεν αρκεί ένας μόνο δείκτης για να κρίνουμε την κατάσταση της οικονομίας. Η μείωση του λόγου χρέους προς ΑΕΠ ενισχύει τη δημοσιονομική ανθεκτικότητα, αλλά το υψηλό αρχικό χρέος απαιτεί σταθερή πορεία σε βάθος χρόνου. Η μείωση της ανεργίας είναι σημαντική, αλλά χρειάζεται να εξετάζεται μαζί με την ποιότητα των θέσεων εργασίας, τους μισθούς και τη δυνατότητα των επιχειρήσεων να καλύπτουν τις ανάγκες τους σε δεξιότητες. Αντίστοιχα, η αύξηση του ΑΕΠ αποκτά μεγαλύτερη διάρκεια όταν στηρίζεται στην παραγωγικότητα και στις επενδύσεις, και όχι μόνο στην επέκταση της ζήτησης.

Το Κεντρικό Ερώτημα

Το κεντρικό ερώτημα είναι το πώς μπορεί η Ελλάδα να μετατρέψει την οικονομική σταθερότητα, τους διαθέσιμους ευρωπαϊκούς πόρους και τα συγκριτικά της πλεονεκτήματα σε διατηρήσιμη άνοδο της παραγωγικότητας και του βιοτικού επιπέδου, αντιμετωπίζοντας τις υπάρχουσες διαρθρωτικές της αδυναμίες και μακροοικονομικές ανισορροπίες;

Για να το απαντήσουμε, στη σειρά αυτή διαλέξεων θα εξετάσουμε την ιστορική διαδρομή της χώρας, και περισσότερες λεπτομέρειες αναφορικά με τα διαρθρωτικά και μακροοικονομικά χαρακτηριστικά της ελληνικής οικονομίας. Θα συγκρίνουμε την ελληνική εμπειρία με εκείνη άλλων χωρών και θα διακρίνουμε, σε κάθε περίοδο, τι προέκυψε από διεθνείς συνθήκες και διαταραχές και τι από εγχώριες αποφάσεις, διαταραχές και στρεβλώσεις.

_____________________________________________

© Γιώργος Αλογοσκούφης

Το κείμενο αυτό αποτελεί μία περίληψη της Διάλεξης 1, η οποία πραγματοποιήθηκε την Τετάρτη, 7 Οκτωβρίου 2026, στα πλαίσια του μαθήματος Διάρθρωση και Προβλήματα της Ελληνικής Οικονομίας.

Οι περιλήψεις που αναρτώνται στην ιστοσελίδα αυτή δεν υποκαθιστούν σε καμμία περίπτωση την πλήρη διάλεξη, ούτε αναιρούν την χρησιμότητα της δια ζώσης παρακολούθησης των διαλέξεων του μαθήματος, οι οποίες περιλαμβάνουν πολύ περισσότερα στοιχεία και διευκρινίσεις. Επιπλέον οι περιλήψεις αυτές δεν υποκαθιστούν σε καμμία περίπτωση τη μελέτη της σχετικής βιβλιογραφίας και του σχετικού συμπληρωματικού υλικού. Οι εξετάσεις θα βασιστούν στις πλήρεις διαλέξεις, στην προτεινόμενη βιβλιογραφία και στο σχετικό συμπληρωματικό υλικό.